TRAPPEN

Een mooie trap, daar bijt elke ontwerper zich graag in vast. Nog al eens wordt er met een trap flink uitgepakt. Naast dat de trap je omhoog of omlaag leidt, kun je er qua conceptualisering en materialisering alle kanten mee op. Maar naast de huzarenstukjes zijn er ook de praktische trappen, zoals de vluchttrappen, industrietrappen en de zoldertrappen. Geen enkele trap uitgezonderd, ze worden hier allemaal toegelicht. Het overzicht bevat ook de roltrappen, met in zijn kielzog rolpaden. Met kooiladders wordt de uiterste grens van het trappenspectrum opgezocht.

Steektrap
Een steektrap is een rechte trap, of traparm, met rechthoekige treden en een rechte looplijn.

 
Trap met kwart
Trap waarvan de looprichting verandert. Dat kan onder zijn, trap met onderkwart, of boven, trap met bovenkwart, maar ook onder èn boven, trap met 2 kwarten. Deze laatste moet dan wel een recht stuk traparm hebben tussen beide kwarten, om niet voor een spiltrap door te gaan. De treden van de rechte traparm van een trap met een enkel kwart kunnen ook verdreven zijn, waarbij ze allemaal een lichte hoekverdraaiing maken om geleidelijk in de hoekverdraaiing in het kwart over te lopen. De looplijn van een trap met kwart ligt aan de buitenzijde, omdat de treden in de kwarten daar breder zijn.
Afhankelijk of het bovenkwart je naar links of rechts laat draaien, wordt er gesproken van een linkse of rechtse trap.

 
Bordestrap
Bij een bordestrap wordt een trap onderbroken door een horizontaal vlak, dat nog geen verdieping is. Het bordes kan de trap van oriëntatie laten veranderen, gewoon de hoek om of zelfs 180 graden. Als de oriëntatie op het bordes verandert, neigt de looplijn van een bordestrap naar de binnenzijde, mensen circelen zich als het ware de hoek om. Tussen de 2 trapdelen die vanaf een bordes toegankelijk zijn kan een schalmgat zitten, waardoor je helemaal naar beneden of boven kunt kijken. Een bordestrap met 2 hoekbordessen en 3 traparmen komt ook voor.

 
 
 
Wenteltrap
Een wenteltrap is een spiraalvormige trap waarvan de binnenboom een spiraalvorm heeft en waardoor er een schalmgat ontstaat. De buitenboom kan rechthoekig zijn of een spiraalvorm hebben. Vroeger werd zo'n trap ook wel een Engelse trap genoemd. Hoe groot de circel is die door een wenteltrap wordt gemaakt is helemaal afhankelijk van de bouwkundige randvoorwaarden. De looplijn van een wenteltrap ligt meer aan de buitenzijde, omdat de treden daar breder zijn.

 
 
 
Spiltrap
Een spiltrap heeft geen recht stuk traparm. De traptreden worden in het midden gedragen door een spil. De buitenboom kan rechthoekig zijn of een spiraalvorm hebben. De looplijn van een spiltrap ligt meer aan de buitenzijde, omdat de treden daar breder zijn.

 
 
 
Zwevende trap
De zwevende trap wint snel terrein. Het principe berust op ogenschijnlijk zelfstandig dragende treden. De treden worden éénzijdig ingeklemd of een over een metalen frame geschoven, vaak afhankelijk van het afwerkingsmateriaal. De benodigde constructies wordt vaak zorgvuldig weggewerkt, zodat de treden als objecten uit de muur de ruimte insteken.

 
De looplijn van een rechte zwevende steektrap zonder tweede leuning ligt niet in het midden. Afhankelijk van of er een muurleuning wordt toegepast zal de looplijn veel richting de muur neigen, tot maximaal 1/3e van de trap. Dit gegeven is bij de eenzijdig ingeklemde traptreden van groot belang (met dank aan Joost de Vree).

 
Zoldertrap
Een zoldertrap, of vlieringtrap, is een trap die verschijnt als je een luik in de zoldervloer vanaf de ondergelegen verdieping opent. Afhankelijk van het systeem kan de trap in delen uitgeklapt, uitgeschoven of als een schaar uitgetrokken worden. Vanwege het tijdelijk aanwezig zijn van de trap en omdat een zoldertrap niet zo vaak wordt gebruikt, hoeft een zoldertrap niet aan de maateisen van een vaste trap te voldoen. Wordt een zoldertrap of schaartrap echter een onderdeel van een vluchtroute, dan dient men wel degelijk aan de eisen te voldoen voor vrije doorgang.

 
Zoldertrappen of schaartrappen van grotere afmetingen worden ook wel gebruikt om technische ruimten te ontsluiten.

Vooral in de woningbouw worden houten trappen toegepast, op de eisen van het Bouwbesluit zijn door fabrikanten veel standaard trappen ontwikkeld. De verdreven trap komt in dat standaardassortiment eigenlijk nog nauwelijks voor. De houtsoort die meestal wordt gebruikt is vuren, zachthout, met multiplex of spaanplaat stootborden. Trappen waarvan de houtsoort in het zicht blijft worden ook wel gemaakt van onder andere grenen, eiken, merbau, meranti maar ook bijvoorbeeld de luxere en duurdere hardhoutsoorten notenhout, kersenhout of kastanjehout. Naast massieve houten delen wordt ook gewerkt met gelamineerd hout. Bij toepassing van een houten vloer kan de trap qua materialering geheel daarop afgestemd worden.

 
Afwerkingen van houten trappen zijn naast verf en tapijt, ook traptegels van tapijt, vinyl, sissal en traanplaat, maar ook trapneuzen en antislipstroken.

 
Trapsoorten in hout

Elke trapsoort kan in hout worden uitgevoerd. Bij alle trappen is er de keus om bepaalde onderdelen in een ander materiaal uit te voeren, bijvoorbeeld een stalen spil. Niet elke houtsoort leent zich voor elke trapsoort. Het spreekt voor zich dat voor de zwevende trap hardhoutsoorten als bijvoorbeeld eiken, wengé in aanmerking komen.

De meest praktische maar ook echte designtrappen worden van metaal, vooral staal en aluminium gemaakt. De stalen trap tref je aan in installatieruimten, vluchttrappenhuizen, tijdelijke trappen en als verrijdbare industrietrap. Designtrappen van staal of aluminium komen op representatieve plaatsen voor zoals woningen, kantoren en openbare gebouwen. Daarnaast zijn er veel onzichtbare stalen trappen, vanwege de houten of natuurstenen afwerking. Als bij glazen trappen het staal als constructie in het zicht is, heeft het vaak heel veel aandacht voor detail gekregen.

Trapvormen van metaal

• Net als trappen van beton lenen trappen van staal en aluminium zich bij uitstek voor prefabricage. Heel veel steektrappen, trappen met kwart, bordestrappen en spiltrappen worden uit een standaard assortiment gekozen, met bijbehorende treden en standaard balustrades. Maatverschillen worden in de minder gangbare elementen opgevangen, zoals de bordessen. De traptreden hoeven overigens niet van staal te zijn. Ze kunnen ook van hout zijn. Een verfrissende aanpak van het trapconcept van bomen met treden laat de geplooide trap of gevouwen stalen trap zien;
• Bij elke zwevende trap speelt staal een belangrijke rol in de constructie. Het spreekt voor zich dat met een volledig zwevende trap van staal een hoogwaardig esthetisch resultaat bereikt kan worden. Aluminium leent zich ook voor zwevende trappen.

 
 
 
Aandachtspunten

• Stalen trappen voor buitentoepassingen of agressieve milieu's moeten van roestvast staal zijn of behandeld zijn tegen roestvorming;
• Als een stalen trap op een brandscheiding tussen compartimenten zit, is de trap te behandelen met brandwerende coating;
• Ook de verplaatsbare industriële trappen en tijdelijke trappen moeten aan de veiligheidsvoorschriften voldoen.

In de profilering van de treden is een wel op te nemen, dat komt vaak voor als een betontrap verder niet meer afgewerkt wordt met een bekleding. Want een betonnen trap is prima af te werken met natuursteen, tegels en zelfs met hout. Bij een afwerking als coating of tapijt hebben de betontreden vaak gewoon een wel. Betontrappen worden bij de vleet geprefabriceerd, maar ook nog regelmatig in het werk gestort.

 
Trapvormen in beton
Alle trapvormen, met uitzondering van de zoldertrap, zijn met een betonnen trap mogelijk:

• Een steektrap bestaat vaak uit één geheel. Het is ook goed mogelijk om een betonnen steektrap met bloktreden uit te voeren. Bloktreden worden als het ware gestapeld, vaak gewoon op staal. Want de bloktreden worden veelal als buitentrap toegepast. Betonnen traptreden kunnen ook als losse elementen in de muur ingeklemd worden;
• Bij een bordestrap kan aan een traparm zelfs een bordes gestort worden, afhankelijk van de maat van het bordes en dimensionering. Vaak is het bordes toch een los deel;
• De treden van een betonnen wenteltrap zijn vaak zelfstandige constructieve elementen die worden ingeklemd en dus een zwevende trap vormen;
• Als een spiltrap van beton wordt gemaakt, vormt de trede met een ring één geheel. De ring wordt over een constructieve spil geschoven, de treden worden gestapeld. Zo'n betontrap heeft geen buitenboom nodig;
• De betontreden voor zwevende trappen zijn vaak aan de ingeklemde zijde dikker dan de uiteinden.

 
Aandachtspunten
Voor het prefabriceren van betontrappen moeten alle leuningen en balusters, die op het beton worden gemonteerd, bekend zijn, vanwege in te storten voorzieningen en sparingen.

 
Voorgespannen betontrappen komen nauwelijks meer voor.

Natuursteen trappen met massieve bloktreden worden veel buiten toegepast. Bij interieurtoepassingen worden vaak betontrappen, al dan niet in het werk gestort of prefab, of stalen trappen bekleed met natuursteen. Het natuursteen kan dan respectievelijk in het cement gezet worden of het wordt gelijmd.

 
 
Trapvormen in natuursteen

• Alle varianten van de steektrap, trap met kwart, bordestrap, wenteltrap tot de spiltrap zijn vaak als hierboven omschreven uitgevoerd. Het kwart of het bordes wordt of op staal gelegd, bij een buitentoepassing. Bij binnentoepassingen worden de oriëntatieveranderingen in het kwart, het bordes of bij de wenteltrap gewoon in de onderliggende beton- of staaltrap opgelost. Dan is het slechts een kwestie van bekleden;
• Bij sommige spiltrappen en natuurlijk de zwevende trap zien we echter de massieve natuursteen traptreden 'in de lucht zweven'. Trapleveranciers hebben met inklemmingen en voorspanning van het natuursteen een manier gevonden om zwevende trappen ook in natuursteen uit te kunnen voeren. Het ligt geheel aan de esthetische wensen of en hoe de inklemming en voorspanning in het zicht komen.

Glazen trappen zijn allang geen uitzondering meer en de constructieve mogelijkheden worden per trap uitgebreid. Glazen trappen zijn vaak geen productietrappen, maar trappen die speciaal voor een bepaalde situatie zijn gemaakt.

 
 
 
Glazen traptreden
De glazen treden zelf vormen zorgvuldig samengestelde en uitgerekende constructies, afhankelijk van de situatie van volglas of gelamineerd glas. Het zijn ontwerpkeuzes om de inklemmingen van de traptreden weg te werken of ze juist een onderdeel van het trapontwerp te maken, om de treden in de langsrichting op te leggen of in te klemmen bij de bomen en/of spil. De treden kunnen van helder, gestraald of gekleurd glas worden gemaakt. Wellicht beïnvloeden dames met rokken en de mogelijkheid om plaats te nemen onder de glazen trap de keuze voor de glassoort.

 
 
 
Trapvormen in glas

• Bij een glazen steektrap worden de treden 2-zijdig ingeklemd. De trapbomen kunnen van diverse materialen zijn zoals hout, staal, aluminium. Massief uitgevoerd maar ook als samengestelde constructie. En de trapbomen kunnen in plaats van aan de zijkant ook onder de treden geplaatst worden;
• Bij een glazen trap met kwart zijn de mogelijkheden dezelfde als bij een rechte steektrap;
• Glazen trappen kunnen doorlopen in glazen bordessen, waarbij een stuk glazen tussenvloer wordt gerealiseerd. Het glazen bordes kan weleens maatgevend zijn voor het gehele ontwerp van de glazen trap, als het bordes en traparmen op elkaar afgestemd moeten worden. Een en ander is geheel afhankelijk van de constructieve mogelijkheden van het bordes, hoeveel inklemmingen en/of opleggingen er gerealiseerd kunnen worden, tesamen met de mogelijkheden om deze weg te werken of juist in het zicht te laten;
• Vanuit de spil kunnen glazen treden ook ingeklemd worden, waardoor het een zwevende spiltrap wordt. De buitenboom kan ook gewoon in een glazen trap een constructieve rol vervullen. Maar dat is niet noodzakelijk, als dat bijvoorbeeld teveel het transparante karakter van de trap teniet zou doen. Mocht een massieve spil dat transparante karakter bederven, dan is die zelfs als open constructie te ontwerpen;
• Glazen traptreden kunnen goed éénzijdig ingeklemd worden en een zwevende trap vormen. De inklemming kan zoals hierboven omschreven worden weggewerkt of in het zicht blijven. Naast een muurleuning is een tweede leuning ook mogelijk, die kan aan/in/door de uiteinden van de glazen traptreden worden bevestigd.

 
 
Verlichting
Bij een glazen trap is het uiterst lonend om over een uitgekiend lichtplan na te denken, omdat het resultaat in combinatie met een glazen trap werkelijk spectaculair kan uitpakken. Glazen treden kunnen van 'binnenuit', dus geheel weggewerkt, aangelicht worden door LED, waardoor de treden zelf lichtgevende objecten worden.

De materialisering van balustrades en leuningen is al even divers als van trappen. Houten leuningen, stalen buis-, koker- of stripstaal leuningen, glazen balustrades, maar ook dichte balustrades van gipsplaat op metalstud of gemetselde en gepleisterde balustrades komen voor. Ook hier geldt, hoe praktischer de toepassing, hoe eenvoudiger de uitvoering. Maar op esthetisch vlak zijn de leuningen en balustrades, eventueel gecombineerd met verlichting, geheel in een architectonisch concept te integreren.

 
 
 
Regelgeving
Trappen en bordessen moeten voorzien worden van leuningen en balustrades, toepassing daarvan geldt pas vanaf een bepaalde hoogteverschil. Bouwbesluit 2003, artikel 2.37 zegt hier het volgende over:

Openingen tussen balusters
"Net als volgens Bouwbesluit 2003 mogen in een vloerafscheiding openingen worden gemaakt. Deze openingen moeten bij een verplichte afscheiding wel aan bepaalde maximale afmetingen voldoen. In het concept-Bouwbesluit 2012 is daarbij uitgegaan van een bol met een bepaalde diameter die niet door de opening mag kunnen. In Bouwbesluit 2003 is alleen een maximaal toegestane breedte van een opening voorgeschreven, hetgeen nogal eens tot interpretatieverschillen heeft geleid voor de wijze waarop de breedte moet worden gemeten. De maximaal toegestane diameter van de bol is afhankelijk van de gebruiksfunctie. Daarnaast moet voor een aantal gebruiksfuncties een kleinere diameter worden aangehouden voor het deel van de afscheiding dat niet hoger is dan 0,7 meter. In onderstaande figuur zijn de voorschriften voor openingen in een vloerafscheiding voor een nieuw te bouwen woonfunctie weergegeven."

Roltrappen
Roltrappen zijn transportbanden die op het vervoer van mensen zijn afgestemd. Vaak zijn roltrappen niet de enige trappen om een andere verdieping te bereiken en liggen vaak naast vaste trappen. De helling van de roltrap wordt dan op de vaste trap afgestemd. Waar een vaste trap niet meer dan 4 meter hoogteverschil mag overbruggen zonder bordes (Bouwbesluit 2003), geldt dat niet voor roltrappen. Denk maar aan de metersdiepe roltrappen in metro- of treinstations. Afhankelijk van het aantal roltrappen dat aanwezig is kunnen ze afgestemd worden op één- of tweerichtingsverkeer.

Bij toepassing van roltrappen komt de maatvoering van de sparingen en de opleggingen in de vloeren heel nauw. Een roltrap wordt ter plekke geassembleerd. Het zelfdragend frame als eerste, daarbinnen worden de geleidebanden, het aandrijfmechanisme en de treden geplaatst.

Rolpaden
Bij rolpaden ontstaan tijdens het rollen geen treden, de segmenten blijven in een vloeiende lijn de afstand overbruggen. Die kan horizontaal zijn, maar ook hoogteverschillen overbruggen, zoals bekend van Schiphol. De helling van een rolpad is minder stijl dan van een roltrap. 

Trapformule
Voor een goed beloopbare trap waarbij een bepaalde verhouding tussen de diepte van de aantrede en de hoogte van de optrede wordt nagestreefd, is er als vuistregel een trapformule ontwikkeld.

 
Naast deze vuistregel moet maatvoering aan de eisen van het Bouwbesluit voldoen, zoals hieronder opgenomen.
Voor extreem luie hoofdtrappen en buitentrappen gaat de vuistregel niet meer op. Om de beloopbaarheid vooraf te toetsen wordt vaak een mock-up gemaakt.

 
Bouwbesluit 2003 afd 2.5 Trap, artikel 2.28-01 

 
Bouwbesluit 2003 afd 2.5 Trap, artikel 2.28-03

A
Aantrede: het in het platte vlak gemeten verschil tussen de voorkant van traptreden.

 
B
Balusters: de spijlen van een leuning.

 
 
 
Binnenboom: korte binnenste trapboom, kan ook een vrije trapboom zijn.

 
Bloktrede: massieve trede, vaak van beton of natuursteen.

 
Bordestrap: onderbreking van de trap met een horizontaal stuk.

 
Buitenboom: lange buitenste trapboom.

 
G
Ganzenpastrap: trap waarbij om en om de helft van een trede wordt uitgespaard, omdat je over het ontbrekende deel heenstapt; ruimtebesparende en vaak stijle trap; ook wel eendenpastrap genoemd.

 
 
 
K
Klimlijn: de looplijn die in hoogte de voorkant van de treden met elkaar verbindt, projectie op het platte vlak.

 
Kooiladder: vaste ladder, voor veiligheid omsloten door een kooi. Vaak toegepast om daken toegankelijk te maken en op plekken waar geen ruimte of budget voor een trap is. Kan afgesloten worden voor onbevoegden.

 
 
 
L
Leuning: houvast tijdens het belopen van de trap. De hoofdleuning is het houvast op de klimlijn.

 
Looplijn: gemiddelde lijn, geprojecteerd op het platte vlak, die een gebruiker op een trap aflegt.

 
Loopvlak: bovenkant van een trede.

 
M
Muurboom: buitenboom bevestigd aan een muur.

 
O
Optrede: het hoogteverschil tussen de bovenkant van traptreden.

 
R
Roltrap: trap waarvan de treden automatisch naar boven of beneden rollen.

 
S
Schalmgat: komt voor bij wenteltrap, kan ook bij bordestrap; is het horizontale maatverschil tussen de binnenbomen. Verticaal ontstaat een ruimte waardoor je door naar beneden kunt kijken.

 
 
 
Smetplank: muurplank waarop een muurleuning is bevestigd, tegen het vuil worden van de muur.

 
Stootbord: ook wel tegentrede; verticale afdichting tussen de achterkant van onderliggende trede en voorkant, exclusief wel, van de bovenliggende trede. Toepassing hiervan geeft een dichte trap, anders wordt er gesproken van een open trap.

 
 
 
T
Traparm: een niet onderbroken serie traptreden.

 
Trapboom: constructie-onderdeel dat de treden draagt.

 
Trapgat: uitsparing in de vloer dat het gebruik van de trap mogelijk maakt.

 
Trapneus: voorkant van de traptrede, dat met losse trapneuzen tegen stuklopen is te beschermen.

 
V
Verdreven trap: trap met kwart, waarbij de treden van het rechte stuk steektrap al licht verdraaien naar de hoekverdraaiing van het kwart.

 
Verdrijving: hoekverschil tussen treden op een rechte steektrap, zie verdreven trap.

 
Vluchttappenhuis: trappenhuis dat als apart brandcompartiment puur capaciteit biedt voor vluchten tijdens brand is opgenomen in een project; voldoet aan regelgeving in het Bouwbesluit.

 
W
Wel: het maatverschil waarmee de voorkant van de volgende trede eerder begint dan de achterkant van de onderliggende trede.

 
Welstuk: stuk dat aansluit op de vloer, vormt de overgang van de laatste traptrede naar de vloer.